ΑΘΩΣ, ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΛΑΤΡΕΙΑ ΣΤΑ ΣΗΜΕΡΙΝΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ...

Γράφει ὁ Κρόνιος

Ο 'Αθως είναι το τρίτο ανατολικότερο "πόδι" μιας τρίποδης χερσονήσου, στην ανατολικὴ πλευρά της Μακεδονίας. Στη δυτική αιχμή αυτής της χερσονήσου, στο πεδίο της Φλέγρας, διεξήχθη την εποχή πριν ο Θρύλος γίνει μύθος, η Γιγαντομαχία. Οι Θεοί με επικεφαλής τον Δία, εναντίον των Γιγάντων, των υιών του Ουρανού και της Γαίας.
Σε αυτή τη μεγάλη μάχη ο Γίγαντας 'Αθως, άρπαξε το ψηλότερο όρος της Θράκης και το εκσφενδόνησε εναντίον των Θεών. Αστόχησε όμως και έτσι δημιουργήθηκε το τρίτο πόδι της Χαλκιδικής, που έλαβε το όνομά του.

Οι Γίγαντες είχαν τελικά την τύχη των Τιτάνων και οι Ολύμπιοι επέβαλαν την κυριαρχία τους στον κόσμο. Τόπος ιερός λοιπόν η Χαλκιδική, το πεδίο της νίκης των Θεών. Στην κορυφή του Άθωνα κτίστηκε ναός με το άγαλμα του Αθώου Διός.

Όπως λεγόταν στην κορυφή του Άθωνα κατά την Αρχαιότητα υπήρχαν πολλοί βωμοί, οι οποίοι δεν βρέχονταν, γιατί τα σύννεφα σχηματίζονταν σε κατώτερα στρώματα.
Ακόμη πιστευόταν ότι η σκιά του Άθωνα έφτανε μέχρι τη Λήμνο, όπου κάλυπτε ένα άγαλμα στην πόλη Μύριννα. Ακόμη, η Σκιάθος χρωστά το όνομά της στον Άθωνα
(Σκιά + Άθως).

Το παλιό όνομα της Χερσονήσου του Άθωνα ήταν Ακτή. Λόγω της άγριας φύσης και της πλούσιας πανίδας, λατρεύτηκε η Δρυμωναία Άρτεμις και ο Άθως έγινε ο ιερός τόπος της Θεάς.
Η προστασία της Θεάς δεν περιορίζεται μόνο στη Φύση. Επεκτείνεται και στους ανθρώπους και ιδιαίτερα στους νέους. Αυτοί της αφιερώνουν κατά την ημέρα των γάμων τους τη ζώνη τους ή μια πλεξούδα από τα μαλλιά τους.
Είναι κατεξοχήν προστάτιδα των γυναικών που την επικαλούνται σε όλα τα στάδια της ζωής τους. Φιλομείραξ ως νεαρά κορίτσια, Φιλοπάρθενος ως έφηβες, Ορσιλοχεία ως μητέρες και Λυτηρία τη στιγμή του θανάτου τους.

Ἂρτεμις

 Οι αρχαιότεροι κάτοικοι του Άθωνα πιστεύεται ότι ήταν Πελασγοί. Σε αυτούς όμως κυριάρχησαν οι Χαλκιδείς άποικοι από την Εύβοια, που κατά πάσα πιθανότητα, έδωσαν και το όνομά τους στη Χαλκιδική.

Ο γεωγράφος της αρχαιότητας Σκύλαξ ο Καρυανδεύς, στο έργο του "Περίπλους" αναφέρει πέντε ελληνικές πόλεις στον Άθωνα.
Δίον Ελληνίς, Κλεωναί Ελληνίς, Χαράδρια Ελληνίς, Ολόφυξος Ελληνίς, Σάνη Ελληνίς. Ο Πλίνιος, αρκετούς αιώνες μετά αναφέρει τις πόλεις: Ουρανούπολι, Παλαιώτριον, Θύσσο, Κλεωνές και Απολλωνία.
Περίφημη υπήρξε και η πολίχνη Καρυαί(Καρυδιές)με το ονομαστό Ιερό της Καρύας Αρτέμιδος ή Καρυάτιδος, το οποίο όπως και τα άλλα εκεί Ιερά της Θεάς, αποτελούσε χώρο άβατο για τους άνδρες.

Ο Στράβωνας περιγράφει τον Άθωνα ως ένα όρος με σχήμα μαστού, πολύ υψηλό και με μυτερή κορυφή, κοντά στην οποία βρίσκεται η πόλη Ακρόθωοι. Είναι τόσο ψηλός που οι κάτοικοι της κορυφής του, βλέπουνε την ανατολή του ηλίου τρείς ώρες πρίν από τους κατοίκους της παραλίας.

Ο Ηρόδοτος σημειώνει επίσης ότι άγρια λιοντάρια και βόδια με τεράστια κέρατα επιτέθηκαν και σκότωσαν τις καμήλες του Ξέρξη, όσο οι άνθρωποί του άνοιγαν τη διώρυγα, αλλά αυτός δεν πήρε στα σοβαρά τα άσχημα αυτά προμηνύματα για την έκβαση της εκστρατείας του.

Κατά τους χρόνους του Θουκυδίδη κατοικούσαν στον Άθωνα διάφοροι ελληνικοί λαοί, μεταξύ των οποίων αναφέρονται οι Χαλκιδείς, Πελασγοί, Βισάλται, Κρηστώνες και Ειδώνες. Οι πόλεις ήταν υποτελείς στους Αθηναίους και αργότερα υπήχθησαν στη τοπική Συμπολιτεία της Ολύνθου και τελικά στον Φίλιππο Β΄της Μακεδονίας.

Από την πόλη του Άθωνα, Απολλωνία, πέρασε ο απόστολος Παύλος ενώ μετέβαινε από τους Φιλίππους στη Θεσσαλονίκη και από τότε χρονολογείται η διάδοση του χριστιανισμού στον Άθωνα.
Ο ιερομοναχός Γεράσιμος Σμυρνιωτάκης στο βιβλίο του "Το Άγιον Όρος", θα περιγράψει την όλη "μετάβαση" με τρόπο που συντομότερός του δεν θα μπορούσε ίσως να υπάρξει:
"Επί μεγάλου Κωνσταντίνου τω 321μ.Χ υπήρχαν εν Άθω ειδωλολάτραι. Καταπεσόντος δ΄είτα του αγάλματος του Διός μετά μικρόν και των επιβωμείων αιμάτων καταπαυσάντων, επέλαμψεν το Χριστιανικό φώς".

Μονὴ Σταυρονικῆτα

Σύμφωνα τώρα μ΄έναν χριστιανικό μύθο, η Παναγία και ο Άγιος Ιωάννης στο δρόμο τους πρός τη Κύπρο, έπεσαν σε θύελλα που τους ανάγκασε να πιάσουν λιμάνι στο μέρος που είναι τώρα η μονή Ιβήρων. Από τότε αυτή έγινε η μοναχική, γλυκοφιλούσα βασίλισσα του Άθωνα και απαγορεύθηκε να πατήσει στην περιοχή άλλη γυναίκα.

Έτσι το ζήτημα της Αρτεμιδικής Αγνείας και Παρθενίας παρέμεινε και μετά την πτώση των Θεών.

Βιβλιογραφία 

Jean Richepin, Ἑλληνικὴ Μυθολογία, Ἐκδ. Αὐλός.

Είκόνες

Ἂρτεμις ἀπὸ ἐδῶ  & Μονὴ Σταυρονικῆτα ἀπὸ  ἐδῶ!

http://anihneftes.blogspot.gr/2012/03/blog-post_13.html

ΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΕΞΟΡΙΖΕΙ ΤΟΥΣ ΜΑΘΗΤΕΣ ΤΗΣ ΑΘΩΝΙΑΔΑΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ

Του Γιώργου Θεοχάρη
 
ΑΝΟΙΧΤΗ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΘΩΝΙΑΔΟΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ-
ΑΝΑΛΓΗΤΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΗΓΕΣΙΑ ΤΟΥ ΥΠ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Την μετεγκατάσταση των μαθητών της Γ΄ Λυκείου της Αθωνιάδας ακαδημίας που λειτουργεί στο ΄Αγιο Όρος στο Εκκλησιαστικό λύκειο Νεάπολης αποφάσισε το Υπουργείο Παιδείας, σύμφωνα με έγγραφο που εστάλη στους γονείς τους και στην διεύθυνση του σχολείου.

Οι μαθητές μέσω ανοιχτής επιστολής εκφράζουν την έντονη δυσαρέσκεια τους λέγοντας ΄΄ Θα παραμείνουμε εδώ μέχρι το τέλος της σχολικής χρονιάς! ΄΄

Η ΑΝΟΙΧΤΗ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΑΘΩΝΙΑΔΑΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ

Είμαστε οι Αλέκωβ Θωμάς, Αλεξόπουλος Δημήτριος, Γαβράς Ραφαήλ, Καλαφάτης Κωνσταντίνος, Μαντζανάς Σωτήριος, π. Γυμνάσιος, αγιορείτης μοναχός, Πίντεα Ιωάννης και Τσέκενης Γεώργιος μαθητές της Γ΄τάξης Λυκείου της ιστορικής Αθωνιάδος Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Αγίου Όρους. Καταγόμαστε από Ελλάδα, Ρουμανία και Βουλγαρία και είμαστε μία αγαπημένη τάξη, πράγμα το οποίο αποδεικνύουμε μέσα από τα βιώματα μας, το παράδειγμα της αγάπης του αλληλοσεβασμού και της αλληλεγγύης.
Αφήσαμε πίσω τους δικούς μας ανθρώπους, ακόμα και την ίδια μας την πατρίδα, για να έρθουμε σε ένα ασφαλές λιμάνι, το λιμάνι του Αγίου Όρους, και να συνεχίσουμε την πορεία των Αγίων και Σεβαστών Πατέρων, που για εμάς είναι θησαυρός ανεκτίμητος μπροστά στο δύσκολο κλίμα που επικρατεί ολοφάνερα στη εποχή μας.
Η μαθητική μας πορεία στη Σχολή έπαιξε και συνεχίζει να παίζει καθοριστικό ρόλο στη ζωή μας, γιατί η Αθωνιάδα αποτέλεσε διαχρονικά στάση και πορεία ζωής όχι μόνο για μαθητές αλλά και για την κοινωνία ολόκληρη, διότι η ιστορική αυτή Σχολή έχει «προσφέρει» στον τόπο μας σεβάσμιες, αξιότιμες και άγιες προσωπικότητες όπως ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, ο Άγιος Αθανάσιος ο Πάριος, ο Άγιος Μακάριος ο Νοταράς, ο Άγιος Αθανάσιος ο Κουλακιώτης, ο Ρήγας Φεραίος, ο Ευγένιος Βούλγαρης και πολλοί άλλοι.
Η Σχολή, την οποία στηρίζουμε και κυρίως μας στηρίζει εδώ και πολλά χρόνια, μας εξασφαλίζει πτυχίο και επαρκή γνώση βυζαντινής μουσικής αλλά και βυζαντινής αγιογραφίας, τα οποία διδασκόμαστε από την Α΄ τάξη του Γυμνασίου. Ήδη σχεδόν όλοι μας προχωράμε με εντατικούς ρυθμούς τα πτυχιακά μας έργα στην αγιογραφία.
Όπως είναι γνωστό, τα τελευταία χρόνια η Σχολή λειτουργεί, κυρίως, με αναπληρωτές καθηγητές. Φέτος, από την αρχή της χρονιάς αντιμετωπίσαμε και συνεχίζουμε να αντιμετωπίζουμε ιδιαίτερο πρόβλημα καθώς απουσιάζουν ακόμη και τώρα βασικές ειδικότητες εκπαιδευτικών. Το πρόβλημα αφορά φυσικά όλες τις τάξεις, αλλά κυρίως εμάς, εφόσον δεν διδαχτήκαμε ακόμα μαθήματα στα οποία θα κληθούμε να εξεταστούμε σε πανελλαδικό επίπεδο π.χ. βιολογία.

Παρόλα αυτά ήμασταν σίγουροι πως θα βρισκόταν, μετά και τις συνεχείς προσπάθειες των Πατέρων της Ιεράς Κοινότητας, μία λογική λύση εκ μέρους του Υπουργείου Παιδείας που θα έλυνε το πρόβλημά μας. Εντούτοις, ενημερωθήκαμε από τους γονείς μας, τους οποίους πληροφόρησε η Διεύθυνση του Σχολείου, ότι σύμφωνα με πρόταση που στάλθηκε από το αρμόδιο Υπουργείο στη 1-2-2012 καλούμαστε να εγκαταλείψουμε τη Σχολή και να μεταφερθούμε ως Γ΄ Λυκείου στο Εκκλησιαστικό Λύκειο Νεάπολης!!!

Χάσαμε, πραγματικά, τη γη κάτω από τα πόδια μας τόσο εμείς όσο και οι γονείς μας! Κατάπληξη και αγανάκτηση μας κυρίευσαν και αναρωτιόμαστε: Πως είναι δυνατόν να εγκαταλείψουμε τη Σχολή μας στο μέσο της χρονιάς μετά από τόσα χρόνια παραμονής σ’ αυτήν; Πως μπορούμε να αφήσουμε στη μέση τις εργασίες μας που έχουν σχέση με τη βυζαντινή μουσική και αγιογραφία; Μα δεν υπάρχουν επιτέλους 2-3 εκπαιδευτικοί να σταλούν στην Αθωνιάδα, όταν στα υπόλοιπα σχολεία έχουν προσληφθεί εκατοντάδες εκπαιδευτικοί όλων των ειδικοτήτων και σε πολλές περιπτώσεις πλεονάζουν; Θεωρείται για όλους εσάς τους αρμόδιους ευκολότερο να μετακινηθεί μία ολόκληρη τάξη από το να έρθουν στη Σχολή 2-3 καθηγητές; Παραβλέπετε με την πρότασή σας ότι το πρόβλημα αφορά όλο το σχολείο και όχι μόνο την Γ΄ Λυκείου! Δηλαδή στις άλλες τάξεις τι θα γίνει με τα μαθήματα που χάνονται; Θα μετακινηθούν μήπως σταδιακά και τα άλλα παιδιά στο Λύκειο Νεάπολης;
Η φοίτησή μας στην Αθωνιάδα, υπό την σκέπη και προστασία της Παναγίας μας, υπήρξε συνειδητή επιλογή μας! Δεν έχουμε καμία θέση σε κανένα άλλο σχολείο εκτός Αγίου Όρους, όπου και επιλέξαμε να περάσουμε μία από τις ωραιότερες και καθοριστικότερες περιόδους της ζωής μας! Θα παραμείνουμε εδώ μέχρι το τέλος της σχολικής χρονιάς!
Παρακαλούμε πολύ σκεφτείτε πραγματικά υπεύθυνα και μη μας στερείτε το αναφαίρετο δικαίωμά μας να αποφοιτήσουμε από το σχολείο της επιλογής μας!

http://agioritikovima.gr/agnea/5047-to-upourgeio-painteias

ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ

Γράφει ο Γιώργος Εχέδωρος

Το Άγιο Όρος είναι η μοναδική, ίσως, περιοχή της Ελλάδας όπου δεν έχουν γίνει ανασκαφικές έρευνες από τους αρχαιολόγους.
Ό, τι έχει βρεθεί, είναι τυχαίο και αδημοσίευτο. Εντούτοις όπως μπορεί να διαπιστώσει κανείς, σε αυτόν τον ξεχωριστό τόπο, συνυπάρχει το αρχαίο με το σύγχρονο.
Δεν θα έλεγα πως υπάρχει αποστροφή των μοναχών στις αρχαιότητες του Άθω.
Αθωνίτες μοναχοί σε γραπτά μνημεία, τα οποία μας έχουν αφήσει, εκδηλώνουν το θαυμασμό τους για τα κείμενα των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων τα οποία είχαν μελετήσει.
Μέσα στο πνεύμα αυτό, αγιορείτες αγιογράφοι ενσωμάτωσαν στις αγιογραφίες τους Έλληνες φιλοσόφους, δείχνοντας με τον τρόπο αυτόν την εκτίμηση και το σεβασμό στα έργα τους.
Το ερώτημα είναι: πόσο μπορεί να συνυπάρξει η αρχαία ελληνική φιλοσοφία (όχι, βέβαια, η αρχαία θρησκεία) με την χριστιανική;
Μια ικανοποιητική απάντηση στο ερώτημα αυτό παίρνουμε από τον ιστοχώρο «Άγιον Όρος». Έτσι:

«Οι Άγιοι Πατέρες της Εκκλησίας μας, έχοντες την άνωθεν σοφία, την Αγιοπνευματική βιωμένη εμπειρία, και την όντως θεολογία, όταν το απαίτησαν οι καιροί και οι περιστάσεις, και οι κάθε λογής αιρετικοί και πλανώντες και πλανώμενοι, τι έκαναν;»Πήραν από τους αρχαίους φιλοσόφους, την γλώσσα, τα νοήματα, την προυπάρχουσα θύραθεν σοφία, αυτήν την έστω ελλιπή ως προς την αποκάλυψη του αληθινού Θεού, αλλά τόσο πλούσια σε λόγο, και την ανακαίνισαν, της έδωσαν την πραγματική της διάσταση και νόημα και σκοπό.»
Και πιο κάτω:
«Έτσι, λοιπόν, η Εκκλησία, θέλοντας να τιμήσει τους αρχαίους ημών προγόνους και μοναδικούς στα παγκόσμια δεδομένα φιλοσόφους, Σωκράτη, Πλάτωνα, Αριστοτέλη, Πυθαγορείους, και τις άλλες σχολές, ακόμα δε και Νεοπλατωνικούς, δεν δίστασε να τους εισάγει και στην λειτουργική της τέχνη, την αδιάστατη ιστορικά Αγιογραφία της.»
Πιστεύουμε πως υπάρχουν σημαντικά αρχαιολογικά μνημεία στην απομονωμένη αυτή χερσόνησο, και δεν θα ήτανε κακή η συνύπαρξη των αρχαίων, βυζαντινών και σύγχρονων μνημείων σε έναν ιδιαίτερο χώρο της αθωνικής πολιτείας.
Ο Άθως, όπως είναι γνωστό, πρωτοαναφέρεται στην Ιλιάδα του Ομήρου:
ἐξ Ἀθόω δ᾽ ἐπὶ πόντον ἐβήσετο κυμαίνοντα
(Ομήρου Ιλιάς Ξ, 229)
Η ονομασία του προήλθε από το Γίγαντα Άθω που κατά τη γιγαντομαχία έριξε στον Ποσειδώνα ένα μεγάλο βράχο, από τον οποίο σχηματίστηκε ο σημερινός ορεινός όγκος του Άθω.
Ο Ηρόδοτος μας αναφέρει τις πόλεις που υπήρχαν στην εποχή του:
[3] ἐν δὲ τῷ ἰσθμῷ τούτῳ, ἐς τὸν τελευτᾷ ὁ Ἄθως, Σάνη πόλις Ἑλλὰς οἴκηται, αἳ δὲ ἐκτὸς Σάνης, ἔσω δὲ τοῦ Ἄθω οἰκημέναι, τὰς τότε ὁ Πέρσης νησιώτιδας ἀντὶ ἠπειρωτίδων ὅρμητο ποιέειν· εἰσὶ δὲ αἵδε, Δῖον Ὀλόφυξος Ἀκρόθῳον Θύσσος Κλεωναί. (Ηρόδοτος 7, 22)
Ο Άθως μας λέει έφθανε μέχρι τη διώρυγα του Ξέρξη όπου βρισκόταν η πόλη Σάνη ενώ πέρα από αυτήν ήταν οι πόλεις: Δίον, Ολόφυξος, Ακρόθωον, Θύσσος και Κλεωναί.
Ο Στράβων αναφέρει ακόμη μία που υπήρξε στην εποχή του, την Χαράδρια, ενώ ο Ρωμαίος Πλίνιος αρκετά μετά αναφέρει τις πόλεις: Ουρανόπολις, Παλαιώτριον, Θύσσον, Κλέωνας και Απολλωνία.
Εδώ γίνεται επιτακτική η ανάγκη αρχαιολογικών ανασκαφών για να εντοπιστούν μνημεία του παρελθόντος, ό, τι κατόρθωσε να διασώσει η αθωνική γη. http://www.echedoros-a.gr/2009/10/blog-post_9186.html

ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ: ΤΑ ΚΡΥΜΜΕΝΑ ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ, ΠΟΥ ΕΔΩ ΚΑΙ ΑΙΩΝΕΣ ΣΥΝΤΗΡΟΥΝ ΟΙ ΜΟΝΑΧΟΙ ΔΙΑΦΥΛΑΣΣΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΜΑΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ!

 

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Αξίζει να διαβάσετε το παρακάτω απολύτως εμπεριστατωμένο άρθρο και να δείτε τα φωτογραφικά ντοκουμέντα. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το γεγονός πως ακόμα και περιοδικά των "δωδεκαθειστών", όπως το "Ιχώρ", παραδέχονται την διάσωση των αρχαίων ελληνικών κειμένων από τους μοναχούς, δημοσιεύοντας μάλιστα τις ανάλογες φωτογραφίες από δικό τους ρεπορτάζ στα Αγιορείτικα Μοναστήρια!

Τα κρυμμένα αρχαία Ελληνικά χειρόγραφα του Αγίου Όρους. Ένας αρχαιοελληνικός θησαυρός κρυμμένος στις μοναστηριακές βιβλιοθήκες του Άθω. 

 

Ακόμη και στα σκοτεινά χρονιά του Μεσαίωνα, σε μία εποχή που κυριαρχούσε η αγραμματοσύνη, αγιορείτες μοναχοί έδιναν έμφαση στον γραπτό λόγο, θεωρώντας ότι συμβάλλει στην πνευματική αναβάθμιση των ανθρώπων. Γι’ αυτό και έγραφαν, αντέγραφαν και διαφύλατταν χιλιάδες χειρόγραφα, όχι μόνο θεολογικού ή λειτουργικού χαρακτήρα αλλά και «κοσμικών γνώσεων», οι όποιες κληροδοτήθηκαν από τους αρχαίους Έλληνες σοφούς. Τα χειρόγραφα αυτά, πέρα από το περιεχόμενο τους, ήταν και διακοσμημένα με καλλιγραφίες, πράγμα που τα καθιστούσε αληθινά μνημεία τέχνης. Παρά τις καταστροφές και τις αφαιμάξεις που υπέστησαν, οι βιβλιοθήκες των μοναστηριών του Άθω κρύβουν έναν πραγματικό θησαυρό αρχαιοελληνικών γνώσεων. Σήμερα, στις μοναστηριακές βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους φυλάσσονται περίπου 20.000 πολύτιμα χειρόγραφα, που περιμένουν υπομονετικά τους ειδικούς για να τα μελετήσουν...

ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΚΑΛΛΙΓΡΑΦΟΙ-ΜΟΝΑΧΟΙ ΤΟΥ ΑΘΩ

Η χερσόνησος του Άθω, ιερό κέντρο από την αρχαιότητα, άρχισε να αναδύεται ως μοναστικό κέντρο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας προς τα τέλη του 10ου μ.Χ. αιώνα, όταν κατέφθασε εκεί κρυφά ο μοναχός Αθανάσιος, ο όποιος ίδρυσε στο νοτιοανατολικό άκρο της χερσονήσου τη μονή Μεγίστης Λαύρας (963 μ.Χ.). Ό Αθανάσιος, ο ιδρυτής του αγιορείτικου κοινοβιακού μοναχισμού, ήταν προσωπικός φίλος του Ιωάννη Τσιμισκή καθώς και διακεκριμένος καλλιγράφος και ταχυγράφος. Επέλεξε τη χερσόνησο του Άθω ως τόπο μοναστικής ζωής εξ αιτίας της απαράμιλλης φυσικής ομορφιάς της, της φυσικήςπροστασίας της άπό τις εχθρικές επιδρομές, του γεγονότος ότι ήταν ουσιαστικά ακατοίκητη από ανθρώπους καθώς και εξ αιτίας της γεωγραφικής της εγγύτητας με τη συμβασιλεύουσα πόλη της αυτοκρατορίας, τη Θεσσαλονίκη.

Αριστερά: Κάποιες βιβλιοθήκες των μοναστηριών τον Άθω κρύβουν πολλές εκπλήξεις. Περιστρεφόμενες πόρτες οδηγούν σε μυστικές κρύπτες, όπου φυλάσσονται πολύτιμοι θησαυροί. Εδώ βλέπουμε τη βιβλιοθήκη παλαιτύπων (παλιά βιβλία, τυπωμένα από τον 15ο μέχρι τον 19ο αι.) της Ι.Μ. Βατοπεδίου.

Δεξιά: Ο Ιερομόναχος Νικόδημος, βιβλιοθηκάριος της Ι.Μ. Μεγίστης Λαύρας τον Άγιου Όρους, ανοίγει με τρία μεγάλα κλειδιά τη βαρεία ατσάλινη πόρτα τον τμήματος χειρογράφων, στο όποιο φυλάσσονται περισσότερα από 3.000 χειρόγραφα.

Ο Αθανάσιος ο Αθωνίτης ήταν ένας άνθρωπος ασκητικός, που όμως αγαπούσε υπερβολικά τα βιβλία. Όταν από την Κωνσταντινούπολη κατέφθασε στον Άθω, έφερε μαζί του και τα βιβλία του. Αυτή η αγάπη του για τα βιβλία τον οδήγησε να ιδρύσει στην νεοσύστατη ακόμη Μεγίστη Λαύρα ένα εργαστήριο αντιγραφής χειρογράφων (Scriptorium) και μια οργανωμένη βιβλιοθήκη. Όρισε μάλιστα υπεύθυνο για το εργαστήριο τον πρωτοκαλλιγράφο Ιωάννη και βιβλιοφύλακα τον μοναχό Μιχαήλ.

Το παράδειγμα του μιμήθηκαν και οι κτήτορες των άλλων μοναστηριών (Βατοπαιδίου, 985 και Ιβήρων, 980 μ.Χ.), που φρόντισαν προσωπικά για την παραγωγή, την αντιγραφή και τη διαφύλαξη βιβλίων με περιεχόμενο όχι μόνον θεολογικό και λειτουργικό αλλά και «κοσμικών γνώσεων», δηλαδή φιλοσοφικό, ιατρικό, νομικό, μουσικό κι εκπαιδευτικό.

Πολλοί μοναχοί έμειναν γνωστοί και ως γραφείς χειρογράφων κωδίκων με πλούσια δράση και παραγωγή (Αθανάσιος ο Αθωνίτης, Ιωάννης Λαυριώτης, Ευθύμιος ο Ίβηρ, Διονύσιος Στουδίτης, Νείλος ο Μυροβλήτης, Ιωάννης ο Κουκουζέλης κ.ά.). Συνολικά μνημονεύονται πάνω από 40 επώνυμοι Βυζαντινοί καλλιγράφοι μοναχοί, που αντέγραψαν χειρόγραφα στις αγιορείτικες μονές.

ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ΚΑΙ SCRIPTORIUM

Το σίγουρο είναι πως οι μοναχοί του Αγίου Όρους δεν περιφρονούσαν τα βιβλία. Μόλις ιδρυόταν ένα μοναστήρι, μία από τις πρώτες ενέργειες των κτητόρων του ήταν η δημιουργία μιας βιβλιοθήκης, που αποσκοπούσε στην κάλυψη των πνευματικών αναγκών των μοναχών και πρωτίστως στην κάλυψη των λειτουργικών αναγκών της μοναστικής αδελφότητας. Ο ηγούμενος όριζε πάντα έναν βιβλιοθηκάριο, υπεύθυνο για τη διαφύλαξη και συντήρηση των χειρογράφων. μια βιβλιοθήκη άρχιζε πάντα την πορεία της μ’ έναν πυρήνα βιβλίων, που αφιέρωνε σε αυτήν ο ιδρυτής της. Ως χώρος για τη διαφύλαξη των πολύτιμων χειρογράφων επιλεγόταν κατά παράδοση το υπερώο, πάνω από τον εξωνάρθηκα του καθολικού (π.χ. στη Μονή Εσφιγμένου). Σε άλλες ωστόσο περιπτώσεις, όταν ο χώρος του υπερώου δεν επαρκούσε, χρησιμοποιούνταν και ορισμένα απομονωμένα και πυρασφαλή κτίσματα, όπως στην περίπτωση της Μεγίστης Λαύρας.

Προτού ωστόσο τα χειρόγραφα τοποθετηθούν στη βιβλιοθήκη, σημειώνονταν συνήθως πάνω τους η χαρακτηριστική κτητορική επιγραφή, που καταριόταν τον επίδοξο καταστροφέα τους: «Αὐτὴ ἡ βίβλος ὑπάρχει τῆς θείας καὶ ἱερᾶς μονῆς... καὶ ὅποιος τὴν ἀφαιρέσῃ νὰ ἔχει τὰς ἀρὰς τῶν τριακοσίων δέκα ὀκτώ...». Για προστατευτικούς πάλι λόγους γράφτηκαν ανά τους αιώνες πάνω στα ίδια βιβλία, απαγορευτικές φράσεις όπως: «Μηδεὶς τεμνέτω τὰ φύλλα..» ή «Μηδεὶς ἀποξενώσῃ τὴν Βίβλον ταύτην...».

Μια βιβλιοθήκη φιλοδοξούσε πάντα να περιλάβει όσο το δυνατόν περισσότερες γνώσεις, όχι μόνον θεολογικού αλλά και κοσμικού περιεχομένου. Βασικές πηγές εμπλουτισμού μιας μοναστηριακής βιβλιοθήκης υπήρξαν η παραγωγή χειρογράφων στο ίδιο το μοναστήρι, ή αγορά και ή παραγγελία βιβλίων για την κάλυψη μιας συγκεκριμένης ανάγκης ή έλλειψης και βεβαίως οι μεγάλες και εντυπωσιακές δωρεές αυτοκρατόρων, ηγεμόνων, πατριαρχών, αρχιερέων, μοναχών αλλά και ιδιωτών, που χάριζαν τις προσωπικές τους συλλογές (τον 16ο αιώνα ο καθηγητής της πατριαρχικής σχολής Θεοφάνης Ε. Νοταράς χάρισε όλα του τα βιβλία στην Ι.Μ. Ιβήρων). Κατά κανόνα κάθε μοναστήρι κληρονομούσε και την προσωπική βιβλιοθήκη των μοναχών του. Ωστόσο αρκετά χειρόγραφα προέρχονταν από παραγγελίες. Χαρακτηριστικό είναι το ακόλουθο σημείωμα για ένα χειρόγραφο, που παραγγέλθηκε με έξοδα μιας μονής: «Τὸ παρὸν Ὡρολόγιον ἐγράφη παρὰ τοῦ οἰκτροῦ καὶ ἁμαρτωλοῦ Κυρίλλου τοῦ Ναυπακτίου διὰ συνδρομῆς καὶ ἐξόδου τῆς σεβασμίας μονῆς...».

Αριστερά: Άποψη του εσωτερικού της βιβλιοθήκης χειρογράφων της Ι.Μ. Μεγίστης Λαύρας. Ο βιβλιοθηκάριος, ο ιερομόναχος Νικόδημος, στέκει πάνω από μια βιτρίνα, όπου εκτίθενται τα καλύτερα «κομμάτια» της συλλογής χειρογράφων.

Δεξιά: Ο βιβλιοθηκάριος της Ι. Μ. Μεγίστης Λαύρας ξεφυλλιζει ένα σπάνιο μεσαιωνικό χειρόγραφο, που είναι ακουμπισμένο πάνω σε γυάλινη βιτρίνα, όπου εκτίθενται ορισμένα πολύτιμα χειρόγραφα. Στην γωνία της βιτρίνας διακρίνεται ανοιγμένη η «Βοτανική» του Διοσκουρίδου, που είναι γεμάτη μικρογραφίες.

Στις περισσότερες μονές του Αγίου Όρους υπήρχαν λοιπόν συγκροτημένες συλλογές χειρογράφων και λειτουργούσαν βιβλιογραφικά εργαστήρια, όπου οι μοναχοί-γραφείς αντέγραφαν τα πρωτότυπα όχι αυθαίρετα αλλά βάσει αυστηρών κανόνων, που τους ακολουθούσαν πιστά. Τα ελληνικά χειρόγραφα γράφονταν μέχρι τον 9ο αιώνα σε μεγαλογράμματη γραφή, δηλαδή με κεφαλαία. Από τον 9ο αιώνα όμως και μετά επικρατεί σταδιακά η μικρογράμματη γραφή και όλα τα χειρόγραφα των προηγουμένων εποχών «μεταχαρακτηρίζονται» κατά τη διάρκεια της αντιγραφής τους.

Από την ίδρυση των πρώτων Scriptorium στις μονές υπήρχε μία σχετικά αξιόλογη παραγωγή χειρογράφων, ενώ η ακμή της βιβλιογραφικής δραστηριότητας εντοπίζεται τον 14ο και τον 15ο αιώνα. Η παραγωγή χειρογράφων συνεχίστηκε και μετά την ανακάλυψη της τυπογραφίας (άλλωστε το πρώτο τυπογραφείο στον ελλαδικό χώρο λειτούργησε το 1759 στη Μεγίστη Λαύρα), φθάνοντας στο σημείο να μιλάμε τον 17ο αιώνα για πραγματική άνθηση, με την εμφάνιση μιας ιδιότυπης μορφής γραφής, της «Ξηροποταμίνης γραφής», που είναι γνωστή και ώς «αγιορείτικη».

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΩΝ

Τα χειρόγραφα που βρίσκονται σήμερα στις μοναστηριακές βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους υπολογίζονται επίσημα στις 15.000 ή, σύμφωνα με άλλους υπολογισμούς, ξεπερνούν τις 20.000. Αυτά μπορούν να ταξινομηθούν με κριτήρια μορφολογικά, γλωσσολογικά άλλα κυρίως με βάση το περιεχόμενο τους. Με βάση τη μορφή τους τα χειρόγραφα διακρίνονται σε ειλητάρια ή κοντάκια (ονομάζονται έτσι επειδή τυλίγονται γύρω από κοντό ξύλο) και σε κώδικες (βιβλία) διαφόρων σχημάτων. Πρέπει να σημειωθεί πως από τον 2ο και 3ο μ.Χ. αιώνα τα βιβλία με δεμένες σελίδες (κώδιξ, λατινικά codex) άρχισαν να αντικαθιστούν τον παραδοσιακό κύλινδρο από πάπυρο. Ήταν μία ανθεκτική και εύκολη στη χρήση γραφική ύλη, τόσο για το κείμενο όσο και για την εικονογράφηση τους. Σύντομα οι κώδικες έγιναν η κυρίαρχη μορφή των χειρογράφων. Οι περισσότεροι κώδικες έχουν καλλιτεχνικές βιβλιοδεσίες και διακοσμημένα καλύμματα με βαρύτιμα επιθήματα, σκαλιστά μέταλλα και ημιπολύτιμους λίθους. Όσον άφορα στο βιβλιακό υλικό με το όποιο είναι κατασκευασμένα, διακρίνονται σε περγαμηνά (από δέρμα ζώου), χαρτώα και βομβύκινα (από βαμβάκι).

Από γλωσσική άποψη χωρίζονται σε ελληνικά (90% επί του συνόλου) και ξενόγλωσσα. Τα ξενόγλωσσα, που αποτελούν περίπου το ένα δέκατο, περιλαμβάνουν σλαβικά, λατινικά, ρουμάνικα και γεωργιανά χειρόγραφα και χρησιμοποιούνται από τους ξενόγλωσσους ορθόδοξους μοναχούς που παροικούν στο Άγιον Όρος κατά την τελευταία χιλιετία. Τα περισσότερα από αυτά δεν είναι παρά μεταφράσεις από τα ελληνικά θεολογικών και λειτουργικών κειμένων.

Τέλος, όσον αφορά στην αρχαιότητα τους, το αρχαιότερο χειρόγραφο του Αγίου Όρους είναι ένα περγαμηνό σπάραγμα λατινικής γραφής του 4ου μ.Χ. αιώνα και οκτώ φύλλα του Ευθαλιανού Κώδικα (6ος μ.Χ. αιώνας).

ΤΑ ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ

Σχετικά με το περιεχόμενο τους τα αγιορείτικα χειρόγραφα διακρίνονται σε αυτά που διασώζουν κείμενα αρχαίων κλασσικών συγγραφέων ή γενικότερα κοσμικών γνώσεων, π.χ. αστρολογίας, βοτανικής, γεωγραφίας, ιατρικά, νομικά και σε εκείνα που διαλαμβάνουν κείμενα χριστιανικού και λειτουργικού περιεχομένου.

Το πολυτιμότερο απόκτημα της βιβλιοθήκης χειρογράφων της Ι. Μ. Μεγίστης Λαύρας είναι η περίφημη «Βοτανική» του Διοσκουρίδου Φωκά στη βιβλιοθήκη της Μονής, που μόλις είχε κτισθεί. Το βιβλίο αυτό αποτελεί όνειρο κάθε φαρμακοποιού, βοτανολόγου και δηλητηριογνώστη. Το χειρόγραφο είναι εικονογραφημένο με ανεξίτηλες μικρογραφίες, που μοιάζουν σαν να έγιναν πριν από μερικές εβδομάδες.

Δυστυχώς δεν διαθέτουμε έγκυρα στοιχεία για τον ακριβή αριθμό των αρχαιοελληνικών χειρογράφων που βρίσκονται σήμερα στις μοναστηριακές βιβλιοθήκες του Άθω. Υπολογίζεται ότι πρέπει να σώζωνται γύρω στα 600 έργα κλασικών συγγραφέων. Ο αριθμός αυτός δεν πρέπει να θεωρείται μικρός, καθώς σ΄ αυτά ακριβώς τα χειρόγραφα εστιάζονταν πάντα οι Ευρωπαίοι «προσκυνητές», που έκλεβαν ή αγόραζαν τους κώδικες για να εμπλουτίσουν τις Δυτικές βιβλιοθήκες. Ωστόσο παρά τις σημαντικές κλοπές και αφαιμάξεις, στις βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους συνεχίζουν ως σήμερα να υπάρχουν πολλοί και αξιόλογοι αρχαιοελληνικοί κώδικες.

Πιο παλιός και πιο σημαντικός απ’ όλους είναι η περίφημη «Βοτανική» του Διοσκουρίδου (Ω75), ένας κώδικας ηλικίας 1.000 ετών, προσωπικό δώρο του Νικηφόρου Φωκά στον Αθανάσιο τον Αθωνίτη. Το βιβλίο, που φυλάσσεται στη βιβλιοθήκη της Μεγίστης Λαύρας (ο υπογράφων είχε τη μοναδική και συγκινητική ευκαιρία να το ξεφυλλίσει προσωπικά...), θεωρείται ιδανικό για την παρασκευή φαρμάκων από βότανα. Η «Βοτανική» του Διοσκουρίδη περιέχει αρκετές πληροφορίες ιατρικής και φαρμακολογίας και πολυάριθμες μικρογραφίες, κυρίως ολοσέλιδες εικονογραφήσεις φυτών με αλφαβητική σειρά καθώς και εικόνες φιδιών, εντόμων, ζώων και πτηνών.

Άλλοι σημαντικοί αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς, χειρόγραφα των οποίων διασώζονται ακόμη στο Άγιο Όρος, είναι ο Επίκτητος, ο Ερμογένης και ο Ευκλείδης στη μονή Εσφιγμένου, ο Ευριπίδης, ο Αισχύλος, ο Θεόκριτος, ο Σοφοκλής και ο Πίνδαρος στην Ιβήρων. Από αυτά που ξεχωρίζουν είναι και το φημισμένο χειρόγραφο των γεωγράφων Πτολεμαίου και Στράβωνα (αριθμός 655, του 13ου αιώνα), που βρίσκεται στη Βατοπαιδίου.

Τα ράφια της βιβλιοθήκης χειρογράφων της Ι.Μ. Μεγίστης Λαύρας λυγίζουν κάτω από το βάρος της αρχαίας γνώσης. Μέσα σε ειδικές θήκες, στις ράχες των οποίων αναφέρεται ο αριθμός καταλογογράφησης, ο αιώνας και ο συγγραφέας, βρίσκονται και αρκετά αρχαιοελληνικά χειρόγραφα, που περιμένουν υπομονετικά τους ερευνητές για να τα μελετήσουν. Στο ράφι διακρίνουμε τέσσερα χειρόγραφα του Γαληνού (Ω 69, Ω 70, Ω 71, Ω 72), δύο Ιπποκράτους Αφορισμοί (Ω 68 και Ω 69) και τρία του Αέτιου Αμηδινού (Ω 63, Ω 64 και Ω 65

Εκτός από τη «Βοτανική» του Διοσκουρίδη στην Ι.Μ. Μεγίστης Λαύρας σώζονται δύο χειρόγραφα του Θουκυδίδη και οι «Βίοι Παράλληλοι» του Πλούταρχου. Επίσης στην τελευταία σώζονται το μοναδικό νομικό χειρόγραφο με τις Νεαρές των Κομνηνών (13ος αι. Θ65), ένα σπάνιο ιατρικό χειρόγραφο του Αέτιου Αμηδινού, προσωπικού ιατρού του Ιουστινιανού, καθώς και χειρόγραφα του Γαληνού. Όπως προαναφέραμε, ο αριθμός των χειρογράφων των κλασσικών συγγραφέων θα πρέπει να θεωρείται μεγάλος, αν λάβουμε υπ’ όψιν μας πώς αυτά ακριβώς τα έργα ήταν ο κύριος στόχος των Ευρωπαίων «προσκυνητών» κατά τις αφαιμάξεις των μοναστηριακών βιβλιοθηκών.

Η ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΣΥΛΛΟΓΗ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΩΝ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

Σήμερα, όπως ήδη προαναφέραμε, στις μοναστηριακές βιβλιοθήκες του Άγιου Όρους σώζονται 16.000-20.000 χειρόγραφα! Αυτή η ποσότητα θεωρείται ότι αποτελεί το 50% των ελληνόγλωσσων χειρογράφων που υπάρχουν σήμερα σε ολόκληρο τον κόσμο. Από αυτά πάνω από τα μισά βρίσκονται στις βιβλιοθήκες τριών μόνον μοναστηριών (Μεγίστη Λαύρα, Ιβήρων και Βατοπαιδίου). Ειδικότερα η βιβλιοθήκη της Μεγίστης Λαύρας διαθέτει τη μεγαλύτερη συλλογή χειρογράφων (2.242) στο Άγιο Όρος και την 3η παγκοσμίως ύστερα από εκείνη της Αγίας Αικατερίνης του Σινά (4.500 χειρόγραφα, εκ των οποίων το 75% είναι ελληνόγλωσσα) και του Βατικανού (3.500).

Αριστερά: Η βιβλιοθήκη της Μονής Σινά είναι η τρίτη μεγαλύτερη στον κόσμο και περιέχει περίπου 4.500 χειρόγραφους κώδικες, εκ των οποίων οι τρεις χιλιάδες είναι ελληνικοί (Πηγή: Τα αρχεία της χαμένης Γνώσης, Παναγιώτης Α. Τουλάτος, εικ. 84)

Στις 20 μονές του Άθω σώζεται το μοναδικό διαχρονικό σύνολο ελληνικών χειρογράφων όχι μόνον στον χώρο της ελληνικής επικράτειας αλλά και σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Τα ελληνικά χειρόγραφα του Αγίου Όρους συγκροτούν τη μεγαλύτερη συλλογή ελληνικών χειρογράφων στον κόσμο, αφού ο αριθμός τους ξεπερνά κατά πολύ το σύνολο των δύο μεγαλυτέρων συλλογών της Ευρώπης, του Βατικανού και της Εθνικής Βιβλιοθήκης του Παρισιού, που και οι δύο μαζί δεν υπερβαίνουν τις 10.000.

ΔΙΑΣΩΣΗ ΣΕ ΜΙΚΡΟΦΙΛΜ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΩΝ

Η μελέτη της ιστορίας των αγιορείτικων χειρογράφων δεν είναι εύκολη υπόθεση, εφ’ όσον ποτέ δεν υπήρξαν μεσαιωνικοί κατάλογοι βιβλιοθηκών, όπως στις περιπτώσεις των μεσαιωνικών μοναστηριών της Δύσης. Οι προσπάθειες για την καταγραφή και συστηματική μελέτη των χειρογράφων του Άθω ξεκίνησαν μόλις στα τέλη του 19ου αϊ. και συνεχίζονται. Πρώτος ο Σπυρίδων Λάμπρου εξέδωσε έναν δίτομο κατάλογο κωδίκων των μονών του Όρους (πλην Βατοπαιδίου και Μεγίστης Λαύρας), που περιελάμβανε 6.619 χειρόγραφα. Στη συνέχεια, το 1925, ο καθηγητής Σωφρόνιος Ευστρατιάδης εξέδωσε στο Παρίσι έναν κατάλογο με τους κώδικες των μονών Βατοπαιδίου καϊ Μεγίστης Λαύρας. Πλήρης πάντως κατάλογος δεν υπάρχει ακόμη. Ωστόσο το Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών (ΠΙΠΜ) της Ι.Μ. Βλατάδων (Θεσσαλονίκη) έχει αναλάβει τη κατάρτιση ενός λεπτομερούς καταλόγου, όπως επίσης και τη μικροφωτογράφιση όλων των χειρογράφων. Έτσι το περιεχόμενο των χειρογράφων όχι μόνον θα διασωθεί, αλλά θα είναι εύκολη και η μελέτη τους από τους ειδικούς, που δεν χρειάζονται πλέον να επισκεφθούν τις μοναστηριακές βιβλιοθήκες για να τα μελετήσουν. Το ΠΙΜΠ, που υπάγεται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, είναι ένα Ιδιωτικό ίδρυμα, που συντηρείται με επιχορηγήσεις και δωρεές. Ανάμεσα στα άλλα διαθέτει ένα αρχείο μικροταινιών, ένα αρχείο διαφανειών (Slides) καθώς και ειδικές φωτοαναγνωριστικές συσκευές.

Η συντήρηση των αρχαίων χειρογράφων βασίζεται σ’ ένα πρόγραμμα που περιλαμβάνει την τοποθέτηση τους σε ειδικές θήκες για καλύτερη φύλαξη και μεταφορά, την αποκατάσταση των διαλυμένων εξώφυλλων και εσώφυλλων και την τοποθέτηση φαρμάκων ενάντια στα φθοροποιά μικρόβια. Τέλος, σε συνεργασία και με ξένα πανεπιστήμια, εφαρμόζεται ένα πρόγραμμα συντήρησης και απολύμανσης των χειρογράφων από καταστροφικά μικρόβια.

Η προσφορά των χειρογράφων του Άγιου Όρους στην πολιτιστική εξέλιξη της Ευρώπης είναι ανεκτίμητη. Όπως άλλωστε λέει χαρακτηριστικά και ο βιβλιοθηκάριος της μονής Μεγίστης Λαύρας, Ιερομόναχος Νικόδημος: «Κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά, που ακριβώς θα βρισκόταν σήμερα ή ανθρωπότητα χωρίς τις αρχαίες γνώσεις, που διεσώθησαν με τα χειρόγραφα των Βυζαντινών μοναστηριών και Ιδιαίτερα του Άγιου Όρους. Κατά πάσα πιθανότητα η Αναγέννηση της Δύσης θ΄ αργούσε μερικούς αιώνες...».

 

Σημείωση: Όλες οι φωτογραφίες του άρθρου προέρχονται από το αρχείο του Γιώργου Στάμκου.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ-ΠΗΓΕΣ

1. Ομιλία του Ιερομόναχου Νικόδημου Λαυριώτη για τα χειρόγραφα του Αγίου Όρους (Αθήνα, Οκτώβριος 1994).

2. Ιερομόναχος Νικόδημος Λαυριώτης, «Τα Χειρόγραφα του Αγίου Όρους», περιοδικό ΑΝΤΙ, 1991.

3. Ευθύμιος Λίτσας, «Βιβλιοθήκες και Χειρόγραφα στο Άγιο Όρος», εφημ. Θεσσαλονίκη, 13.02.1993.

4. Κρίτων Χρυσοχοΐδης, «Άθως: Αρχεία και Βιβλιοθήκες», Καθημερινή, 05.07.1993.

5. Γιώργος Στάμκος, «Ανοίγοντας μία Κιβωτό Γνώσεων», Τρίτο Μάτι τευχ. 39, Σεπτέμβριος 1994.

6. Γιώργος Στάμκος, «Τα Χειρόγραφα του Αγίου Όρους: Μία Χιλιετής Κληρονομιά και ο Αγώνας για τη Διάσωση της», Επιστήμη & Τεχνολογία, τευχ. 16, Ιούλιος - Αύγουστος 1996.

7. Γιώργος Στάμκος, «Μυστική Ελλάδα», κεφ. Οι Βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους, Αρχέτυπο 1999.
8. Περιοδικό Ιχώρ, τεύχος 44, άρθρο «Τα κρυμμένα αρχαία Ελληνικά χειρόγραφα του Αγίου Όρους, ένας αρχαιοελληνικός θησαυρός κρυμμένος στις μοναστηριακές βιβλιοθήκες του Άθω, Γιώργος Στάμκος», σσ. 50 - 64.

http://hellas-orthodoxy.blogspot.com/2011/09/blog-post_8364.html

Τι χειρόγραφα αντέγραφαν οι καλόγεροι στα μοναστήρια;

Ποια ήσαν, αλήθεια, τα αντιγραφικά εργαστήρια, μέσα στα οποία οι Άγιοι-αντιγραφείς διέσωζαν την αρχαία ελληνική και βυζαντινή γραμματεία; Διαβάστε τι αποκαλύπτουμε μέσα στο βιβλίο μας: «Ο Κώδικας της Χαμένης Γνώσης»!..

ΕΙΝΑΙ γεγονός, ότι όλοι οι ειδικοί (1) συμφωνούν πώς έως μιαν ορισμένη εποχή, κυρίαρχη θέση για την ελληνική κοινωνία κατείχε το χειρόγραφο που εξυπηρετούσε ιδίως τις ανάγκες της εκκλησίας.
Στα μεγάλα μοναστικά κέντρα στο Βυζάντιο λειτουργούσαν από παλιά εργαστήρια όπου μοναχοί αντιγραφείς δούλευαν αναπαράγοντας χειρόγραφα για τον εμπλουτισμό των βιβλιοθηκών. Η απασχόληση αυτή, μαζί με άλλες ασχολίες, πνευματικές, καλλιτεχνικές, χειρωνακτικές, συνιστούσε μέρος της μοναστικής ζωής μέσα στον κύκλο της καθημερινής εναλλαγής προσευχής και εργασίας. Με τον καιρό στα μοναστήρια συγκεντρώνονται και αντιγράφονται, εκτός από λειτουργικά και θεολογικά, επίσης χειρόγραφα κοσμικά. Ένα από τα πιο λαμπρά παραδείγματα, η μονή Στουδίου, που ήταν ένα μεγάλο κέντρο μιας σημαντικής μεταρρυθμιστικής, ασκητικής και πνευματικής κινήσεως, στην οποία ο Θεόδωρος Στουδίτης τον 9ο ήδη αιώνα είχε φροντίσει να συγκεντρώσει τέτοιας λογής κείμενα.
Διαθέτοντας, λοιπόν, πείρα και εθισμό πολλοί βυζαντινοί λόγιοι βρέθηκαν αμέσως ύστερα από την Άλωση προετοιμασμένοι να ασκήσουν για βιοπορισμό το επάγγελμα του αντιγραφέα έξω από τη Βασιλεύουσα, σε άλλες ελληνικές περιοχές η σε δυτικές πόλεις. Δεν είναι συνεπώς παράδοξο ότι ο μεγαλύτερος αριθμός από κώδικες με κείμενα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων ανήκει στον 15ο και στον 16ο αιώνα, αφού είναι γνωστό πως τότε τα ελληνικά αντιγραφικά εργαστήρια στον ελληνικό χώρο (Κρήτη, Κύπρος) η σε πόλεις της Δύσης λειτούργησαν με εντατικό ρυθμό.
Η δημιουργία αυτών των εργαστηρίων που είχε αρχίσει και πριν από την Άλωση, σχετίζεται άμεσα με τις πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές εξελίξεις στο Βυζάντιο• και, φυσικά, τις θρησκευτικές.
Χωρίς αμφιβολία τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η αυτοκρατορία ιδίως τους τελευταίους δύο αιώνες πριν από την Άλωση ήσαν δυσεπίλυτα και ενώ η «εσωτερική κρίση» είχε αρχίσει στο Βυζάντιο πολύ προτού εμφανιστεί ο τουρκικός κίνδυνος, οι εσωτερικές αντιθέσεις, εμφύλιες διαμάχες και έριδες που οφείλονταν σε ποικίλες αφορμές συνταράζανε το κράτος.
Παρά ταύτα, στα ίδια χρόνια, παρατηρείται μια χωρίς προηγούμενο άνθηση της πνευματικής ζωής• η «τελευταία βυζαντινή αναγέννηση» δεν είναι απλό σχήμα λόγου —αντιστοιχεί σε μια πραγματικότητα, και μάλιστα πολύ απτή.

ΦΡΑΓΚΟΚΡΑΤΙΑ ΓΑΡ…

Εξυπακούεται ότι δεν θα αναφερθούν εδώ οι αιτίες που την προκάλεσαν• φθάνει να σημειωθεί η αισθητή στροφή προς την ελληνική παιδεία που επακολούθησε τη φραγκική κατάκτηση• προς τον ελληνικό πολιτισμό, που τον καλλιέργησαν τα ελληνικά, στη σύσταση τους, κράτη που δημιουργήθηκαν όταν η αυτοκρατορία υπέκυψε στους Φράγκους. Έκτοτε ο ελληνικός πολιτισμός διέπει τη ζωή της αυτοκρατορίας, που ξαναβρίσκει η απλώς βρίσκει μέσα από μακραίωνες αναζητήσεις την ελληνικότητα της την ώρα που είναι πια πολύ κοντά στην οριστική κατάρρευση.
Αληθές είναι ότι μέσα απ' αυτό το πλέγμα θα πρέπει ίσως να θεωρούνται τα διάφορα κριτήρια που δέσποσαν κατά καιρούς για τη διάσωση της αυτοκρατορίας και οι διάφορες λύσεις που εναγώνια αναζητήθηκαν από μια εποχή κι υστέρα για να αποφευχθεί το τέλος. Γιατί κοντά στην σταθερή πορεία της αυτοκρατορίας σ' ένα εθνικό ελληνικό κράτος έτσι που εμφανίζεται στην εποχή των Παλαιολόγων, η ιδέα της βυζαντινής αυτοκρατορίας και η ιδέα της ορθοδοξίας εξακολουθούν να αποτελούν κυριαρχικές έννοιες.
Μη λησμονήσουμε να πούμε, ότι στους αιώνες πριν από την Άλωση και έπειτα απ' αυτήν το σχήμα αυτό κυριαρχούσε αποτελώντας την υποδομή πάνω στην οποία στηρίχθηκε, με όλες τις θεμιτές η όχι αποκλίσεις, η κατά καιρούς εθνική ιδεολογία. Κάτω από αυτό το πρίσμα, οι στάσεις και συμπεριφορές μπορούν να ερμηνευθούν ασφαλέστερα ώστε να διαγραφούν με μεγαλύτερη σιγουριά οι γραμμές που τις κατηύθυναν και τις επέβαλαν. Έτσι το θρησκευτικό πρόβλημα, η καλύτερα το πρόβλημα της ορθοδοξίας, καθόρισε τις τύχες της αυτοκρατορίας, καθώς προκρίθηκε εν τέλει η λύση η αντίθετη στην ένωση των εκκλησιών. Και η τύχη του Βυζαντίου αποφασίστηκε με γνώμονα το ορθόδοξο πλήρωμα, τουλάχιστον στο θεωρητικό πεδίο αφού στο πολιτικό και στο στρατιωτικό είχε κριθεί από πολύ πριν.

Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΚΑΙ ΔΥΣΗΣ

Αναμφισβήτητα, όπως τουλάχιστον υποστηρίζουν οι ειδικοί (2), η προσέγγιση με τη Δύση στάθηκε εμπειρία οδυνηρή για τη βυζαντινή αυτοκρατορία-άλλα και η Λυδία λίθος που πάνω της δοκιμάστηκαν τρόποι ζωής, πολλοί από τους θεσμούς με τους οποίους είχε για αιώνες λειτουργήσει: προβλήματα πολιτικά, οικονομικά και άλλα ανέκυψαν οξύτατα εξαιτίας της παρουσίας των Φράγκων στο χώρο της Ανατολής, ενώ άλλα έγιναν πλέον αισθητά μετά την αποχώρηση των Φράγκων, όταν η αυτοκρατορία —πιο σωστά, τα λείψανα της— στην προσπάθεια να ανασυντάξει τις δυνάμεις της χρειάστηκε να κάνει τις επιλογές της.14 Περιορισμένες κι αυτές, όπως περιορισμένες θα ήταν από δω και μπρος οι δυνατότητες της, συγκρινόμενες μάλιστα με όσα κατέγραφε κιόλας στο ενεργητικό της η «μισητή σχισματική Δύση». Η ορθοδοξία γίνεται για μια ακόμη φορά, για πολλούς, το σωσίβιο, παλαιό και ξεπερασμένο, από το όποιο αρπάχτηκαν με φανατική επιμονή πιστεύοντας πως θα μπορούσε να επενεργήσει ως φάρμακα «αλεξίκακο» για να εξουδετερώσει τις δυτικές επιρροές.
Τι γίνεται, λοιπόν, εδώ;
Μέσα από αυτές τις αντιθέσεις θα χρειαστεί να ορίσουν και οι λόγιοι τις δικές τους προτεραιότητες, ενδεικτικές τις πιο πολλές φορές των θεωρητικών τους προβληματισμών.
Κοντολογίς, κοντά στις βιοποριστικές ανάγκες που παίζουν ασφαλώς ρόλο καθοριστικό στις αποφάσεις, οι τελικές επιλογές θα γίνουν με γνώμονα ροπές και κλίσεις πνευματικές, στάσεις απέναντι στα καινούρια σχήματα, πολιτικά, κοινωνικά, πολιτισμικά, που διαγράφονται για τον άνθρωπο σε τούτη την εποχή.
Δεν είναι λίγοι εκείνοι που αποφασίζουν να εγκατασταθούν σε περιοχές ελληνικές που βρίσκονται κάτω από την κυριαρχία των δυτικών συνδυάζοντας μ' αυτό τον τρόπο την ελληνική τους υπόσταση και την επαφή με τον δυτικό κόσμο, ικανό να τους εξασφαλίσει το βιοπορισμό αλλά και τις απαιτήσεις παιδείας πλέον συγκροτημένης.
Χωρίς αμφιβολία, υπάρχουν και οι άλλοι που «κόβουν τις γέφυρες», φεύγουν και εγκαθίστανται οριστικά στη Δύση, όπου θα εργαστούν και θα σταδιοδρομήσουν. Μισό Έλληνες, μισό Λατίνοι, εντούτοις είναι αυτοί που συχνά προώθησαν με τρόπο αποτελεσματικό τις ελληνικές σπουδές στη Δύση.
Τέλος, μια άλλη μερίδα θα προκρίνει την παραμονή μέσα στην αυτοκρατορία, έστω και αν αυτή δεν υπάρχει πια, εξουθενωμένη από τη δύναμη και την ορμή του Τούρκου• ετούτοι θα συνεχίσουν την παράδοση και θα αποτελέσουν τον πυρήνα που από μέσα θα προσπαθήσει να επιτύχει την αναβίωση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Η ΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΓΡΑΦΕΙΣ

Λέγεται (3) ότι στις ενετοκρατούμενες περιοχές, στην Κρήτη, στην Κύπρο, ασκούν την τέχνη του αντιγραφέα πολλοί από τους λόγιους που εγκαταστάθηκαν εκεί φεύγοντας τον τουρκικό ζυγό. Καινούρια εργαστήρια ιδρύονται, που με τον καιρό αποκτούν φήμη καθώς συγκεντρώνουν γύρω τους αντιγραφείς καλούς και συστηματοποιούν την παραγωγή των χειρογράφων. Πολλοί ταξιδεύουν συχνά ανάμεσα στην Ελλάδα και στην Ιταλία, στη Γαλλία και στην Ισπανία, ασχολούμενοι κοντά στ' άλλα και με το εμπόριο των κωδίκων. Πολύτιμα χειρόγραφα μεταφέρονται στη Δύση και προσφέρονται σε ηγεμόνες πρόθυμους να τα αγοράσουν για να πλουτίσουν τις προσωπικές τους συλλογές.
Από τους ονομαστούς αντιγραφείς χειρογράφων στάθηκε ο Μιχαήλ Αποστόλης. Το εργαστήρι που είχε δημιουργήσει στην Κρήτη ήταν από τα πιο γνωστά. Κοντά του εργάστηκε μια ομάδα από λόγιους αντιγραφείς, που αργότερα αναγνωρίστηκαν, οι περισσότεροι τουλάχιστον, στη Δύση για την επίδοση τους στα γράμματα και για την ενασχόληση τους με την τέχνη της τυπογραφίας. Ενωτικός, στην Κωνσταντινούπολη όπου ζούσε στα αμέσως πριν από την Άλωση χρόνια, αναμείχθηκε ενεργά στη διαμάχη που χώριζε τον πληθυσμό της Βασιλεύουσας και που έκρινε τελικά την τύχη της αυτοκρατορίας.
Ωστόσο, η αιχμαλωσία του Μιχαήλ Αποστόλη από τους Τούρκους την εποχή της πολιορκίας, όσο κι αν ήταν σκληρή, δεν κράτησε πολύ. Φεύγοντας από την τουρκοπατημένη πατρίδα του ταξίδεψε στην Ιταλία προτού να εγκατασταθεί οριστικά στην Κρήτη. Προστατευόμενος του Βησσαρίωνα, θαυμαστής του Πλάτωνα και του Γεμιστού, άσκησε με επιτυχία, κοντά στις άλλες λόγιες ασχολίες του, την τέχνη του αντιγραφέα• από το εργαστήρι του προέρχονται πολλά χειρόγραφα της κλασικής γραμματείας που βρίσκονται σε δυτικές βιβλιοθήκες!

ΣΥΜΒΙΩΣΗ Ή ΕΠΙΒΙΩΣΗ;

Θα πρέπει να πούμε εδώ ότι την εποχή της Αναγέννησης, όταν το βιβλίο είχε αρχίσει να αναπαράγεται με την καινούρια τεχνική της τυπογραφίας, δεν έχει πάψει να αναγνωρίζεται η σημασία των αντιγραφικών εργαστηρίων. Το χειρόγραφο εξακολουθούσε να αντιγράφεται και να κυκλοφορεί παράλληλα με το έντυπο βιβλίο, που δεν είχε βρει ακόμη τη δική του φυσιογνωμία και ήταν, στην εμφάνιση του, σχεδόν πανομοιότυπο με το χειρόγραφο.
Σ' αυτές τις πρώτες δεκαετηρίδες, οι τυπογράφοι δεν πρωτοτυπούν, μιμούνται χωρίς να εισάγουν νεωτερισμούς. Σ' αυτήν άλλωστε την περίοδο των αρχετύπων εργάστηκαν στα τυπογραφικά εργαστήρια πολλοί από όσους είχαν ασκήσει ως τότε το επάγγελμα του αντιγραφέα και ήταν φυσικό να μένουν πιο κοντά σε τρόπους εργασίας τους οποίους είχαν εφαρμόσει, και μάλιστα με επιτυχία. Έπειτα, έπρεπε να λογαριάζουν και τις αντιδράσεις του κοινού, είτε αυτοί ήταν οι συλλογείς η οι απλοί χρήστες.
Κατά τους ιστορικούς ερευνητές (4), οι περισσότεροι συλλέκτες άνηκαν σε περιβάλλοντα αριστοκρατικά και είχαν αξιώσεις που απέβλεπαν, περισσότερο από κάθε άλλο, στην άρτια και καλλιτεχνική εμφάνιση των βιβλίων με τα όποια θα κοσμούσαν τις συλλογές τους. Έπρεπε συνεπώς και οι τυπογράφοι να εναρμονίζουν προσεκτικά την καινούρια τεχνική με τις απαιτήσεις ενός κοινού εκλεπτυσμένου και απαιτητικού, όπως ήταν το περιορισμένο αριθμητικά άλλα υπολογίσιμο κοινό που, σ' αυτή την πρώιμη τουλάχιστον φάση, ενθάρρυνε και συντηρούσε την αναπαραγωγή των βιβλίων.
Συνεπώς, η εμφάνιση της τυπογραφίας δεν προϋποθέτει και άμεση επανάσταση στην εμφάνιση του βιβλίου. Η διαδικασία για να αποδεσμευτεί το έντυπο από το αρχικό του πρότυπο, το χειρόγραφο βιβλίο, υπήρξε αρκετά μακρόχρονη.
Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι μόλις στα μέσα του 16ου αιώνα, αφού είχαν κυλήσει κιόλας εκατό περίπου χρόνια από τη στιγμή που η καινούρια τέχνη αποτέλεσε μέρος της παραγωγής, το βιβλίο άρχισε να παρουσιάζεται με τη μορφή με την οποία ζει ως σήμερα (5).
Αυτός και ο λόγος που η εξάρτηση από τα χειρόγραφα πρότυπα εξακολουθεί να παραμένει πολύ στενή τουλάχιστον στις πρώτες δεκαετηρίδες από την εμφάνιση της τυπογραφίας όταν το έντυπο κείμενο τείνει, όχι άπλα να αντιγράψει και να μεταφέρει ορισμένα στοιχεία της γραφής του χειρογράφου, άλλα την ίδια, αυτούσια. (6)
Ο Βεργίκιος, για όσους δεν το γνωρίζουν, είναι ο δημιουργός μιας σειράς από σπάνια χειρόγραφα, εξαίσια για τη γραφή και για τις όμορφες απεικονίσεις που τα κοσμούν! Δίκαια λοιπόν το εργαστήριο του είχε τη φήμη του καλύτερου στη Γαλλία. Ο βασιλιάς άλλωστε, που ευνοούσε τη σπουδή της αρχαίας γραμματείας, είχε συμβάλει αποτελεσματικά στη διάσωση πολλών αρχαίων κωδίκων, άλλοτε αγοράζοντας για τη βασιλική συλλογή του άλλοτε παραγγέλλοντας την αντιγραφή τους.
Λένε πώς όταν ο Νίκανδρος Νούκιος, πήγε στο Παρίσι, το 1546, είχε την ευκαιρία να επισκεφθεί το παλάτι του Fontainebleau, της «Καλλιρρόου Πηγής», όπως αποκαλεί το βασιλικό ανάκτορο όπου και η βασιλική βιβλιοθήκη.

ΚΑΙ ΣΕ ΑΛΛΕΣ ΔΥΤΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ!

Ευνόητο είναι ότι οι Έλληνες αντιγραφείς εκτός από τη Γαλλία και την Ιταλία δούλεψαν και σε άλλες δυτικές χώρες μέσα στον 16ο αιώνα.
Στην Ισπανία, για παράδειγμα, ξεχώρισε για την εξαίρετη δεξιοσύνη του ο Νικόλαος De la Torre, «βασιλικός αντιγραφεύς» στη βιβλιοθήκη της Μονής De San Lorenzo el Real στο Escurial, από το 1573 και ως τα τέλη του αιώνα.
Ένας άλλος Κρητικός, ο γιατρός Αντώνιος Καλοσυνάς, βοηθός για ένα διάστημα του εγκαταστημένου στη Μαδρίτη γνωστού κωδικογράφου Ανδρέα Δαρμαρίου, εργάστηκε στο Τολέδο γύρω από τα 1577, στα ίδια χρόνια που έζησε εκεί ο Γκρέκο.
Το χειρόγραφο, εντούτοις εξακολουθούσε να αναπαράγεται και να κυκλοφορεί παράλληλα με το έντυπο βιβλίο, προορισμένο να στολίζει τις βασιλικές και ηγεμονικές βιβλιοθήκες, να ικανοποιεί με την τέχνη και την ομορφιά του το πάθος του απαιτητικού συλλέκτη.
Βέβαια, τα εργαστήρια αντιγραφής ατόνησαν με τον καιρό όταν η τέχνη της τυπογραφίας καθιερώθηκε ως το μέσο για την αναπαραγωγή των κειμένων. Τα τυπωμένα βιβλία των ηγεμονικών συλλογών, πολλά από τα όποια τυπώνονταν σε ειδικά τραβήγματα χρησιμοποιώντας χαρτί πολυτελείας η και δέρμα, εξωραΐζονται και με τα πολυτελή δεσίματα, περίτεχνα στολισμένα σύμφωνα με το ιδιαίτερο γούστο της κάθε εποχής, άλλοτε δερμάτινα, άλλοτε καμωμένα από υφάσματα πολυτελή η από μέταλλα καλοδουλεμένα.!..

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1. Βλ. ««Το Ελληνικό Βιβλίο 1476-1830», Αθήνα 1986, Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος..
1. Όπως παραπάνω.
2. Όπως παραπάνω
3. Όπως παραπάνω
4. Μια ακόμη ένδειξη για την επίδραση των αντιγραφικών εργαστηρίων στην τέχνη της τυπογραφίας –πάντα κατά τους μελετητές- βρίσκουμε στους τυπογραφικούς χαρακτήρες. Γύρω στα 1450, εποχή που μόλις γεννιόταν η τυπογραφία, στα χειρόγραφα χρησιμοποιούσαν διαφορετικούς τύπους γραφής ανάλογα με το είδος και τον προορισμό τους. Μια απ' αυτές, καθιερωμένη από τους ουμανιστές, θα αποτελέσει στο μέλλον τη φυσική, καθιερωμένη γραφή των έντυπων κειμένων, ενώ μια άλλη, που τη χρήσιμο- ποίησε το Βατικανό την ίδια περίπου εποχή, πλάγια αυτή, θα αποτελέσει τη βάση για τα στοιχεία που αργότερα ονομάστηκαν «ιταλικά». Ανάλογη στάθηκε η διαδικασία για τη χάραξη των πρώτων ελληνικών τυπογραφικών στοιχείων• το χειρόγραφο αποτέλεσε το πρότυπο για τη δημιουργία τους.
5. Κλασικό παράδειγμα οι ελληνικοί τυπογραφικοί χαρακτήρες του Άλδου, βασισμένοι στα ελληνικά χειρόγραφα. Επίσης του Γάλλου χαράκτη Garamont, τους όποιους φιλοτέχνησε έπειτα από παραγγελία του Φραγκίσκου Α': έμειναν στην ιστορία της τυπογραφίας με την επωνυμία «grecs du roi» και είναι πιστή απομίμηση, αντιγραφή θα ήταν ο σωστότερος προσδιορισμός, της γραφής του Άγγελου Βεργίκιου, ο οποίος, ως γνωστόν, ήταν ένας Κρητικός καλλιγράφος - αντιγραφέας υπεύθυνος στο βασιλικό εργαστήρι του Fontainebleau για την αντιγραφή κωδίκων που προορίζονταν να πλουτίσουν τη βασιλική βιβλιοθήκη, ο Βεργίκιος είναι ο δημιουργός μιας σειράς από σπάνια χειρόγραφα, εξαίσια για τη γραφή και για τις όμορφες απεικονίσεις που τα κοσμούν! Δίκαια λοιπόν το εργαστήριο του είχε τη φήμη του καλύτερου στη Γαλλία. Ο βασιλιάς άλλωστε, που ευνοούσε τη σπουδή της αρχαίας γραμματείας, είχε συμβάλει αποτελεσματικά στη διάσωση πολλών αρχαίων κωδίκων, άλλοτε αγοράζοντας για τη βασιλική συλλογή του άλλοτε παραγγέλλοντας την αντιγραφή τους.!

ΑΓΓΕΛΟΣ ΣΑΚΚΕΤΟΣ