Σάββατο, 23 Ιουνίου 2012

ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΙΣΜΟΣ


Του Σαράντου Καργάκου
Ιστορικού - Συγγραφέως

 «Ψυχῆς γάρ ἀγαθῆς πατρίς ὁ ξύμπας κόσμος»
(ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ)

«Δεν είμαι από την Σπάρτη, δεν είμαι Αθηναίος, πατρίδα μου έχω όλην την Ελλάδα· τοιουτοτρόπως εκφράζεται ο γενναίος Πλούταρχος, είναι σχεδόν δύο χιλιάδες έτη, εις ένα των συγγραμμάτων του· ημείς γεννημένοι εις πλέον ευτυχισμένην εποχήν, δηλαδή όταν η θρησκεία και η φιλοσοφία εφώτισαν, εκήρυξαν, εσφράγισαν το δόγμα της αγάπης και της ισότητος, δυνάμεθα να εκφρασθούμε με φρόνημα ακόμη υψηλότερον από το φρόνημα του παλαιού ανδρός, δυνάμεθα να ειπούμε ότι ημείς δεν είμεθα ούτε από την Ελλάδα, ούτε από την Ιταλία, ούτε από την Γερμανία, ούτε από την Αγγλία, πατρίδα έχομεν το ανθρώπινο γένος· όση γη περιαγκαλιάζει ο εύμορφος αιθέρας είναι αγαπητή μας πατρίδα».
Έτσι άρχισε την περίφημη Απολογία του[1] ο Γ. Τερτσέτης. Στο απόσπασμα αυτό συμπυκνώνεται μια υγιής αντίληψη περί διεθνισμού, που αντιστρατεύεται τον κακώς εννοούμενο εθνισμό ή εθνι­κισμό.
1.   Ο εθνικισμός : Το πρόβλημα των σχέσεων του ανθρώπου με τους γύρω του ανθρώπους απασχόλησε και τη φιλόσοφη διανόηση και τον κοινό νου από τ' αρχαία χρόνια ως τα σήμερα.
Πρώτος ο Αριστοτέλης διαπίστωσε ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του «ζῶον πολιτικόν», δηλαδή κοινωνικό και γι' αυτό αποστρέφεται το μονήρη και πλάνητα βίο κι επιθυμεί το συγχρωτισμό, την επικοινωνία, την κοινή μ' άλλους ανθρώπους διαβίωση. Από αυτή την έμφυτη ροπή για κοι­νωνία και την από λόγους αντικειμενικούς δημιουργούμενη ανάγκη για συνεργασία, προέκυψε η ιδέα της εθνότητας, που εκφράζει ένα σύνολο αν­θρώπων συνδεομένων μεταξύ τους με ισχυρούς συνεκτικούς δεσμούς.
Για να σφυρηλατηθεί το πνεύμα της ενότητας ανάμεσα στα μέλη μιας εθνότητας, είναι απαραίτητο αυτά να εμφορούνται από μια ιδεολογία. Την ιδεολογία αυτή ονομάζουμε εθνισμό ή εθνικισμό. Ο καλώς εν­νοούμενος εθνικισμός έχει σαν πρώτο βασικό γνώρισμα τη φιλοπατρία, δηλαδή την αγάπη προς τη γενέθλια γη και προς την εθνότητα. Από την αγάπη αυτή απορρέουν κι άλλα γνωρίσματα, όπως η επιδίωξη για αποκατά­σταση εθνικών δικαίων, η επιδίωξη της εθνικής αυτοτέλειας και η άρνηση κάθε μορφής υποτέλειας, η πίστη και η προσήλωση στις ιστορικές παρα­δόσεις, ο σεβασμός των μνημείων και των παραδόσεων και η διαφύλαξη με θρησκευτική ευλάβεια όλων των εκδηλώσεων, στις οποίες το έθνος απο­τύπωσε με τρόπο ανάγλυφο την ψυχή του.
2.  Τοπικισμός - Σωβινισμός :   Όπως όμως όλα τ' ανθρώπινα, έτσι και ο εθνικισμός πρέπει να υπόκειται στην αρχή του μέτρου.   Η υπερβολή, σαν παρέκβαση του μέτρου, οδηγεί στον τοπικισμό, στο σωβινισμό και στο φυλετικό μίσος.   Ο τοπικισμός είναι η μονομερής προσήλωση του ανθρώπου στα συμφέροντα της ιδιαίτερης πατρίδας. Είναι ένας τεμα­χισμένος εθνισμός. Βλέπει το συμφέρον της πατρίδας μέσα σ' ένα φάσμα τοπικό και όχι εθνικό.  Ο τοπικισμός περιορίζεται μέσα στα πλαίσια ενός κράτους κι αποτελεί αμάρτημα   κατά κύριο   λόγο ελληνικό.   Αντίθετα ο σωβινισμός[2] έχει ευρύτερο χαραχτήρα. Με τον όρο αυτό δηλώνουμε τον αλόγιστο,  τον κοντόφθαλμο  υπερπατριωτισμό, την περιφρόνηση για κάθε άλλο λαό, την έξαλλη υπερηφάνεια για καθετί εθνικό. Ο σωβινισμός, μολονότι συχνά ξεκινά από αγνά ελατήρια, συνήθως εκτρέπεται σε μια στενόκαρδη  και στενόμυαλη  αντίληψη, που οδηγεί στον απομονωτισμό ή, στη χειρότερη περίπτωση, μεταβάλλεται σε πατριδοκαπηλία ή ζιγκοϊσμό. Με τον τελευταίο αυτό όρο νοείται η φιλοπόλεμη διάθεση, που απορ­ρέει από τον υπέρμετρο εθνικισμό.   Η εκδήλωση αυτή δημιούργησε τους μεγαλύτερους πολέμους της ιστορίας.
Στα νεώτερα χρόνια είχαν πολύ μεγάλη διάδοση οι λεγόμενες φυλε­τικές θεωρίες. Οι ρίζες τους βρίσκονται στην αρχαία Ελλάδα, σε μια εποχή που οι Έλληνες αποκτώντας αίσθημα υπεροχής έναντι των άλλων λαών, διατύπωσαν το περίφημο δόγμα : «Πᾶς μή Ἕλλην βάρβαρος». Στους μετά το Μεσαίωνα χρόνους οι ανακαλύψεις των νέων χωρών, η αποικιακή εξά­πλωση και η καταλήστευση των κατακτημένων εδαφών εξέθρεψαν νέες. φυλετικές θεωρίες. Σύμφωνα μ' αυτές ο κόσμος χωρίζεται σε προνομιούχες και κατώτερες φυλές. Χρέος των πρώτων είναι να επιβάλουν μια παγκόσμια αρχή και να κυβερνούν τους καθυστερημένους, σωματικά και πνευματικά, λαούς. Η κυριαρχία συνεπώς των λευκών πάνω στους εγχρώμους δεν είναι μόνο φυσικό φαινόμενο αλλά και φυσικό δικαίωμά τους.
Οι λευκοί σαν ισχυρότεροι έχουν το δικαίωμα ν' ασκούν ανεξέλεγκτη εξουσία, ν' αποφασίζουν αυτοί για την τύχη των εγχρώμων, να μη δέχονται καμιά αντίρρηση. Οι κατώτερες φυλές οφείλουν να δέχονται αδιαμαρτύρητα τις εντολές των προνομιούχων, να υπακούουν σ' αυτές, χωρίς δικαίωμα να εκφέρουν γνώμη και γενικά να πειθαρχούν στα όσα οι ανώτεροι λαοί απο­φασίζουν, εφόσον μάλιστα αυτοί σαν σοφότεροι φροντίζουν για το καλό τους.
Από τις αντιλήψεις αυτές φθάσαμε σταδιακά στη θεωρία του υπερανθρώπου, που αποκρυσταλλώθηκε σε δόγμα στο έργο του Νίτσε. Από τον υπεράνθρωπο του ασθενικού Γερμανού φιλοσόφου ξεπήδησε ο Ναζι­σμός, μια θεωρία που πρεσβεύει ότι οι Γερμανοί, σαν οι πιο καθαρόαιμοι απ' όλους τους λευκούς, έχουν περισσότερο από κάθε άλλο λαό το δικαί­ωμα να επιβάλουν μια νέα τάξη πραγμάτων. Η θεωρία αυτή, αφού εφαρμό­στηκε στην πράξη κάτω από την καθοδήγηση ενός «μεγαλοφυούς σατανά», όπως ονόμασε τον Χίτλερ ο Τσώρτσιλ, παρά λίγο να επιβάλει στον κόσμο την τάξη και το νόμο του νεκροταφείου. Εξάλλου πενήντα εκατομμύρια νεκροί δεν είναι τίμημα μικρό για μια θεωρία.
3. Ο διεθνισμός : Προέκταση κι όχι άρνηση του εθνισμού είναι ο διεθνισμός. Στην πολιτική εμφανίζεται σαν μια τάση για την ανάπτυξη διεθνών σχέσεων σ' επιστημονικό, κοινωνικό, οικονομικό επίπεδο, παρα­μερίζοντας τυχόν εθνικιστικές προκαταλήψεις. Συναφής προς το διεθνισμό όρο είναι ο κοσμοπολιτισμός, αντίληψη που θεωρεί τον κόσμο σαν μια πολιτεία χωρίς διάκριση κρατών. Την ιδέα αυτή βρίσκουμε για πρώτη φορά διατυπωμένη στα έργα των Κυνικών και Στωικών, που πρώτοι αυτοί διακηρύξανε το περίφημο δόγμα : «Ὅπου γῆ καί πατρίς». Βέβαια το κήρυγμά τους είχε σαν στόχο την ομόνοια και την πολιτειακή ένωση όλων των ελληνικών πόλεων. Αργότερα όμως ο Χριστιανισμός έδωσε στο νόημα του διεθνισμού οικουμενικότερο χαραχτήρα. Την αντίληψη του χριστια­νισμού για μια παγκόσμια χριστιανική κοινωνία, χωρίς διακρίσεις φυλε­τικές ή εθνικές, εκφράζει ο θεσπέσιος λόγος του Παύλου : «Οὐκ ἔνι ἄρα ἐλεύθερος ἤ δοῦλος, Ἕλλην ἤ  βάρβαρος».
Στα νεώτερα χρόνια, παρά την παροδική έξαρση των φυλετικών θεω­ριών και την όξυνση των εθνικιστικών αντιθέσεων, το κίνημα του διεθνι­σμού κέρδισε έδαφος και ο άνθρωπος άρχισε κάτω από την επιρροή της ανθρωπιστικής παιδείας, να αισθάνεται σαν μέλος μιας ευρύτερης κοινω­νίας. Η πρόοδος μάλιστα της τεχνικής βοήθησε στην κατάρριψη τειχών, που ορθώνονταν ανάμεσα στους λαούς, στη μεταξύ τους γνωριμία και αλ­ληλοκατανόηση. Έκφραση της επιθυμίας των λαών για τον απαρτισμό μιας παγκόσμιας κοινωνίας, που θα στηρίζεται στο δικαίωμα της αυτοδιά­θεσης των λαών και στο σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων, υπήρξε παλαιότερα η Κ.Τ.Ε και στα μεταπολεμικά χρόνια ο Οργανισμός Ηνωμέ­νων   Εθνών (Ο.Η.Ε.).
Στις μέρες μας περισσότερο από κάθε άλλη εποχή, ο άνθρωπος αισθά­νεται όχι απλώς σαν μέλος ενός κράτους, αλλά σαν μέλος μιας παγκόσμιας κοινωνίας. Έτσι βρήκε πλήρη δικαίωση ο στίχος του ποιητή : «Πλάτυν' η σκέψη τη ζωή τόσο πολύ, τόσο πολύ, πόκανε ο άνθρωπος τη γη κι όλο το σύμπαν : σπίτι»[3]. Κανένα γεγονός δεν είναι μακριά μας. Ό,τι απασχο­λεί ένα λαό στο άκρο της γης απασχολεί και μας τους ίδιους. Η κατάκτη­ση του διαστήματος δεν είναι κάτι που ενδιαφέρει μόνο τους Αμερικανούς και τους Ρώσους αλλά και τον κόσμο ολόκληρο. Το χθεσινό δράμα του Βιετ-Ναμ και σήμερα του Λιβάνου είναι και δικό μας δράμα. Όταν ο θά­νατος κτυπά την πόρτα ενός λαού, αύριο θα κτυπήσει και τη δική μας. «Homo sum, humani nihil a me alienum puto», έλεγαν οι Λατίνοι[4]. Του στί­χου αυτού θαυμάσια υποτύπωση έδωσε ο Άγγλος ποιητής Τζων Ντόουν[5]: «Κανένας άνθρωπος δεν είναι νησί, ακέραιος, μοναχός τον, είναι ένα κομ­μάτι της στεργιάς ... Κάθε ανθρώπου ο θάνατος είναι και δικός σον θάνα­τος- γι αυτό μη στέλνεις ποτέ να ρωτήσεις για ποιον χτυπά η καμπάνα. Χτυπάει για σένα».
4. Ελληνισμός και διεθνισμός : Έτσι, όπως τον εξετάσαμε παραπάνω, ο διεθνισμός δεν αντιστρατεύεται τις εθνικές μας παραδόσεις. Ο Ελληνι­σμός αποστρέφεται τη μορφή εκείνη του διεθνισμού, πίσω από την οποία κρύβονται κυριαρχικές βλέψεις ισχυρών κρατών σε βάρος των ασθενε­στέρων. Ελληνισμός δεν σημαίνει στενόκαρδη αντίληψη, στείρα προ­γονοπληξία, περιφρόνηση προς την πολιτιστική παράδοση ή υποτίμηση του τρόπου ζωής των άλλων λαών. Δεν σημαίνει όμως και παθητική υποταγή σε ξένα πολιτιστικά στοιχεία ή επιβολή ξένων συρμών ή τρόπων ζωής. Σαν λαός είμαστε κληρονόμος ενός πολιτιστικού θησαυρού αιώνων και το θησαυρό αυτό δεν πρέπει ν' απεμπολήσουμε στ' όνομα μιας αμφί­βολης για την αξία της προόδου. Οφείλουμε να γνωρίσουμε σε βάθος το δικό μας πολιτισμό, ν' αξιοποιήσουμε τα διδάγματά του και παράλληλα να μελετάμε την πολιτιστική δημιουργία άλλων λαών. Η μελέτη όμως και η εξοικείωσή μας με τα πολιτιστικά πρότυπα άλλων λαών είναι έργο δύ­σκολο. Δεν πρέπει να σταθούμε στην επιφάνεια. Η ξενομανία έβλα­ψε αφάνταστα τη νεοελληνική ζωή. Ο πιθηκισμός και ο ψιττακισμός είναι δύο μεγάλα αμαρτήματα των Νεοελλήνων. Νομίσαμε ότι θα γίνουμε Ευρω­παίοι με την εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας, με τη ρηχή επανάληψη ξενό­τροπων καλλιτεχνικών ρευμάτων, με την αλόγιστη μίμηση και με την πε­ριφρόνηση καθετί ελληνικού.
Ευρωπαίοι όμως και αληθινοί διεθνιστές θα γίνουμε, όσο περισσότερο Έλληνες είμαστε. Γιατί, αν γνωρίσουμε στο βάθος τον ευρωπαϊκό πολι­τισμό, παντού θα βρούμε την Ελλάδα. Εκείνοι που διάβασαν πολύ, εκείνοι που γνώρισαν σε βάθος την ελληνική και την παγκόσμια σκέψη, είναι σε θέση να μας διαβεβαιώσουν ότι η άρνηση του εθνισμού μας είναι μια άρνηση της ψυχής μας. Αλλ' ούτε κι ο κόσμος μπορεί ν' ανεχθεί την απουσία της Ελλάδας και σαν ιδέα και σαν χρώμα. Αν έλειπε η Ελλάδα θα έσβηνε ένα φως από τα φώτα του κόσμου. Εκείνοι που έζησαν πολύ τον κόσμο μπο­ρεί να μας διαβεβαιώσουν πόση αλήθεια κρύβουν οι στίχοι του Σεφέρη : «Όπου και να ταξιδέψω η   Ελλάδα με πληγώνει».
 
ΕΡΓΑΣΙΑ: «Οὐ καλῶς φρονεῖ ὁστις πατρώας γῆς ὅρους ἀτιμάζων, ἄλλων ἐπαινεῖ  καί τρόπους ἥδεται» (Ευριπίδης).
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Είναι ανόητος αυτός που περιφρονεί τις συνθήκες ζωής της πα­τρίδας του, επαινεί τις ξένες συνήθειες κι ευχαριστιέται με το να μιμείται ξένους τρόπους ζωής.
 
Αυτά γράφονταν και διδάσκονταν από το 1969 και εξής, σε μια εποχή άκρατης και άκριτης πατριδοκαπηλίας.
[1]Ο Τερτσέτης δικάστηκε μαζί με τον Πολυζωίδη, γιατί σαν δικαστές αρνήθηκαν να υπογράψουν την καταδίκη σε θάνατο του Κολοκοτρώνη.
[2]Σωβινισμός: Ο όρος προέρχεται από τ' όνομα του Νικ. Σωβέν, ένα πρόσωπο υπαρκτό, που η γαλλική κωμωδία «La cocarde tricolore» μετέβαλε σ' έναν κλασικό τύπο έξαλλου και κοντόφθαλμου υπερπατριώτη.
 
[3]Τεύκρου  Ανθία : « Αλήτης».
[4]Άνθρωπος είμαι και τίποτα από τ' ανθρώπινα δεν θεωρώ ξένο σ' εμένα. Στίχος του Τερέντιου από την κωμωδία «Αυτοτιμωρούμενος». Στην κωμωδία όμως έχει άλλη σημασία.
[5]Τζων Ντόουν (1573 - 1631): Άγγλος ποιητής, θεολόγος, φιλόσοφος. Από τους κορυφαίους ποιητές της Αγγλίας του ΙΖ' αι. Από τους στίχους αυτούς δανείστηκε ο Χεμινγουαίυ τον τίτλο του μυθιστορήματός του «Για ποιον χτυπά η καμπάνα» και τους χρησιμοποίησε σαν μότο στην αρχή του βιβλίου.

Πηγή: 
Μαθήματα Εκθέσεων

http://www.sarantoskargakos.gr/content/%CE%B5%CE%B8%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B4%CE%B9%CE%B5%CE%B8%CE%BD%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82?page=0,2


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου